Adını sıklıkla haberlerde duyduğumuz, özellikle gündemde gümrükten dönen ticari ürünler ile ilgili olarak karşımıza çıkan bir kavram “pestisit”. Sağlık uzmanlarının, bilinçli üreticilerin, ziraat mühendislerinin de; halk sağlığı ile bağlantılı olarak dilinden düşmeyen bir mevzu. Belirtilen çok sayıda fikir ve bilgi karmaşası arasında, doğruyu ve yanlışı birbirinden ayırt etmekte zorlanır hâle geliyoruz. Hayatımızı temelinden etkileyen beslenme konusunda da bilgi sahibi olmayı ve kararlarımızı doğru vermeyi amaçlıyoruz. Çok haklı bir endişe olan tarım ürünleri için de, aynı kafa karışıklığı maalesef ki sürmekte. Bu sefer sizi arafta bırakmadan; tarımda pestisit kullanımını, pestisitin insan sağlığına zararlarını, hangi tarım ürünleri konusunda tedbirli olmamız gerektiğini, kendimizi ve sevdiklerimizi bu tür gıda kaynaklı zararlardan nasıl koruyabileceğimizi bu içeriğimizde detaylıca ve bilimsel kaynaklardan yararlanarak işledik. Sizlerle birlikte önce kavramları tanıyarak ve doğru anlayarak başlayalım öyleyse.

“Pestisit” Kavramı ve Tarımda Kullanımı

Pestisitin bilimsel tanımını yapmak gerekirse; Pestisitler, insan ve hayvan vücudu ile bitkiler üzerinde veya çevresinde yaşayan, besin kaynaklarının üretim, depolanma ve tüketimi sırasında besin değerini düşüren ya da zarara uğratan böcek, kemirici, yabani ot, mantar gibi canlı formlarının yıkıcı etkilerini azaltmak için kullanılan kimyasal maddelerdir. Neticede üretilen tarım ürünlerinin verimli gelişmesi ve dış etkenlerden zarar görmeden büyümesi için üretim sürecinde kullanılan tarım ilaçlarıdır. Zararlı mikroorganizmaları yok etmesi ve tarım zararlılarını uzaklaştırmasının yanı sıra üretimde aşırı kullanımına bağlı olarak insan sağlığı açısından da büyük bir tehdit unsuru olduğunu söyleyebiliriz.

Mevcut tükettiğimiz, ulaşabildiğimiz tarım ürünlerinin büyük bir çoğunluğunda kullanımı hâlen sürüyor. Üretim sahasında spreyleme ile kullanılan tarım ilaçları, nihai ürün tüketiciye ulaştığında adsorpsiyon sebebiyle üründen büyük oranda ayrışmadan kalıntılar biçiminde tabağımıza kadar giriyor. Tüketim, soluma, temas gibi birçok etki yoluyla insan vücuduna ulaşan pestisitler, çoğu zaman sağlık sorunlarına da sebep olmakta. Bu şekilde yalnız tüketiciye değil, sahada üretici konumundaki çiftçiye dahi bazen hayati noktaya varabilecek zararlar vermektedir. Bireylerde alerjik reaksiyonlara, akut pestisit zehirlenmelerine, solunum güçlüklerine ve ileri vadede kalıcı organ hasarlarına da sebep olmakta pestisit kullanımı. Hatta sayısal değerleri incelediğimizde tüm dünyada yılda 3 milyon ciddi akut pestisit zehirlenmesi yaşanıyor. 220.000’den fazlasının ölümle sonuçlanıyor oluşu ise bu konunun ciddiyetine açıklık getiriyor. Peki bu riskleri Türkiye için düşündüğümüzde önümüze çıkan istatistikler bize nasıl bir tablo çiziyor, işte detaylar…

Türkiye’de Kimyasal Pestisit Analizleri

Pestisit analizi, gıda ürünlerinde insan sağlığına zarar verebilecek pestisit kalıntılarının tespit edilmesini amaçlayan laboratuvar testleridir. Bu analizler, uluslararası geçerliliğe sahip yöntemlerle (örneğin GC-MS/MS, LC-MS/MS, QuEChERS) yapılmaktadır. Türkiye örneği için düşündüğümüzde de denetleyici ve faaliyet yürütücü olarak Tarım ve Orman Bakanlığından bahsedebiliriz. Özellikle son zamanlarda haberlerde gördüğümüz gibi; her sene belirlenen “Pestisit Kalıntısı Kontrol Programı” kapsamında, iç pazarda ve ihracatta yer alan ürünler analiz edilmekte. Bu testler kapsamında, örneğin 2023 yılı için 64 farklı pestisit aktif maddesi için 20 binden fazla gıda örneği incelendiğini görüyoruz. Hangi gıdalar konusunda tedbir alacağımızı, üretici konusundaki seçiciliğimizi de aslında bir nevi yönlendiriyor test sonuçları. Genel bir örnek verebilmek adına 2023 yılında yapılan bazı temel ürünleri içeren test analizinin bir bölümünü inceleyelim.

Bu veriler, özellikle sera ürünlerinde ve yumuşak kabuklu meyvelerde pestisit kalıntısı oranlarının daha yüksek olduğunu bize gösteriyor. Kullanılan pestisit türleri ve yoğunluğu da; zararlı türü, ürünün yetiştirme yöntemi ve hasat süresinin kısalığı gibi faktörlere bağlı değişiyor. Örneğin biber, domates, salatalık sera üretiminden kaynaklı çok sık ilaçlama görmekte. Benzer şekilde üzüm ve elma için mantar ve böcek zararlılarına karşı, yoğun tarım ilaçları kullanılıyor. Çilek, yeşil yapraklı sebzeler, ithalat ve ihracata yönelik ürünler de pazar ömrünü uzatmaya yönelik ilaçlamalar ile yüksek riskli grupta.

WHO ve EFSA’ya göre pestisitlere uzun süreli maruziyet; kanser, endokrin bozukluklar, nörotoksisite, infertilite gibi sağlık sorunlarına yol açmakta. Türkiye’de, 2023 yılında yapılan bir çalışmada ise, pestisit maruziyeti olan çiftçilerde nörolojik bozukluk riskinin %23 daha yüksek olduğu saptandı. Yine Türkiye özelinde incelediğimizde pestisit zehirlenmelerine bağlı hastalıklar ve ölüm oranlarıyla ilgili veriler şu şekilde karşımıza çıkıyor;

TÜİK 2022 verilerine göre, tarım işçilerinde akut pestisit zehirlenmesi nedeniyle hastaneye başvuru sayısı: 4.180 kişi.
Sağlık Bakanlığı Halk Sağlığı Genel Müdürlüğü raporuna göre, 2018-2022 arasında pestisit zehirlenmesine bağlı ölüm sayısı 78 olarak kaydedilmiştir.
En yaygın semptomlar ise: baş dönmesi, kusma, solunum güçlüğü, bilinç kaybı.

Mutfağımızda Pestisitlerden Nasıl Korunuruz?

Başta tabii organik ve iyi tarım sertifikalı ürünleri tercih etmek bir seçenek olarak öne çıkmakta. Bu seçenek eğer mümkün değilse ve üreticiden temin ettiğimiz ürünlerden tam emin olamıyorsak, iş yine biz tüketicilere düşüyor bu noktada. Kendi mutfağımızda uygulayabileceğimiz bazı süreçler yoluyla, pestisitlerin zararlarını büyük oranda azaltmamız mümkün. Bahsedeceğimiz fiziksel ve kimyasal uygulamalar, istatistiksel veriler ışığında olumlu anlamda değişiklikler yaratıyor. Gelin ne yapabiliriz, birlikte inceleyelim;

Meyve ve sebzeleri akan su altında ovarak en az 30 saniye yıkamak başlıca bir seçenek. EFSA ve WHO raporlarına göre, akan su altında yıkama pestisit kalıntılarının ortalama %30–50’sini uzaklaştırabilir. Özellikle temas yüzeyindeki sistemik olmayan pestisitler bu yöntemle büyük ölçüde uzaklaştırılmış olur.
%2–5 Sirke veya limon suyu içeren yıkama suları kullanmak da bir çözüm. Asidik ortam pestisit çözünürlüğünü arttırmamızı sağlıyor. Bilimsel çalışmalarda, %5 asetik asit (sirke) çözeltisinde 10–15 dakika bekletmenin, özellikle organofosfat ve karbamat türü pestisitlerde %70’e kadar etkin temizlik sağladığı görülmüş.
Bazı ürünlerde karbonatlı (Sodyum Bikarbonatlı) su ile yıkama işlemi, olumlu sonuçlar doğuruyor. Harvard University ve Journal of Agricultural and Food Chemistry kaynaklarına göre, 1 çay kaşığı karbonat + 1 litre su karışımı, elma ve salatalık gibi ürünlerde pestisit kalıntılarını %80’e kadar azaltabilir.
Ürünlerin kabuğunu soymak, yüzey pestisitleri ve sistemik olmayan kalıntıları kabukla birlikte uzaklaştırıyor. Araştırmalar kabuk soyulan ürünlerde pestisit kalıntısının %90’a kadar azaltılabildiğini göstermekte.
Kaynatma ve haşlama yöntemi ile, suda çözünebilen pestisitlerin önemli bir kısmı haşlama sırasında suya geçmiş oluyor. Özellikle biber, domates ve ıspanak gibi ürünlerde haşlama ile pestisit oranı %60–70 azalabilir.
Son bir yöntem olarak soğuk ortamda bekletmeyi tercih etmek de epey iş görüyor. Bazı pestisitler zamanla bozunur; serin ve karanlık ortamlarda depolama, özellikle fotodegradasyona uğrayan pestisitler için kalıntı oranlarını azaltabilir.

Kaynakça

T.C. Tarım ve Orman Bakanlığı. (2023). Pestisit Kalıntısı Kontrol Programı Raporu.
Erişim: https://www.tarimorman.gov.tr/Konular/Gida-Guevenligi/Pestisit-Kalintisi
EFSA (European Food Safety Authority). (2023). The 2021 European Union report on pesticide residues in food.
Erişim: https://www.efsa.europa.eu/en/efsajournal/pub/7794
TÜİK (Türkiye İstatistik Kurumu). (2022). Sağlık İstatistikleri Yıllığı.
Erişim: https://www.tuik.gov.tr
T.C. Sağlık Bakanlığı – Halk Sağlığı Genel Müdürlüğü. (2023). Zehirlenme Vaka İzlem Raporları.
Erişim: https://hsgm.saglik.gov.tr
Gültekin, A., Yılmaz, H., & Demir, A. (2023). Pesticide exposure and neurological disorders in agricultural workers in Turkey. Turkish Journal of Agriculture, 37(2), 101–112.
DOI: 10.31086/turkagri.2023.145
World Health Organization (WHO). (2021). Public health impact of pesticides used in agriculture.
Erişim: https://www.who.int/publications/i/item/9789240038380
FAO (Food and Agriculture Organization). (2023). FAOSTAT: Pesticide use by crop.
Erişim: https://www.fao.org/faostat/en/#data/RP
TÜBİTAK Marmara Araştırma Merkezi – Gıda Enstitüsü. (2021). Pestisit Analizlerinde Kullanılan Güncel Teknikler.
Erişim: https://mam.tubitak.gov.tr