Mantarları İnceleyen Bilim Dalı : Mikoloji
Mantarlar, dünya üzerinde canlılığın var olduğu hemen her yerde yaşam alanına sahiptirler. Doğanın yaşam döngüsü için hayati öneme sahiptirler ve çok iyi birer dönüştürücü ve ayrıştırıcıdırlar. Tarih boyunca, insanlar tarafından çeşitli şekillerde kullanılmalarına rağmen, uzun süre bilimin gözünden kaçmış canlılardır. Mantarlar nedir ? Nerede ve Nasıl Yetişir ? Yenilebilir ve Yenilemez Türler Nelerdir ? Türkiye’de yetişen mantarlar nelerdir tanımak için mantarlar alemine giriş yapalım;
Mikoloji, mantarları inceleyen bilim dalıdır. İnsan topluluklarının tarihte ve günümüzde mantarlarla olan her türlü ilişkisini etnomikoloji ( ethnomycologie ) bilimi inceler. Eski Yunanca “ Mycos : Mantar ” sözcüğünden türetilmiştir. Bu adın kullanımı, Fransız botanist Jean-Jacques Paulet ( 1740 – 1826 ) tarafından, 1795 yılında önerilmiştir.
Mikoloji bilimi, diğer bilimlere göre oldukça yeni bir bilim sayılır. Uzun yıllar, bitkiler alemine dahil edildiğinden, mantarları botanik bilimi incelemiştir. Mantarların doğadaki ve insan yaşamındaki önemi, bilimsel gelişmelerin ışığında her geçen gün daha iyi anlaşılmakla beraber, günümüzde dünyanın hiçbir üniversitesinde mikoloji kürsüsü bulunmamaktadır. Bu nedenle günümüz mikologlarının tamamı, değişik bilim dallarından, kimi zaman sadece “ araziden “ gelen bilim insanlarıdır.
Mantarlar alemi, diğer pek çok bilim dalının ilgisini çekmektedir. Mikologlar, başta tıp olmak üzere, botanik, genetik, biyokimya gibi pek çok ana bilim dalıyla sıkı bir işbirliği içinde çalışmaktadır. Pek çok büyük endüstri ise, gerek yeni ilaç molekülleri, gerekse yeni besin maddeleri arayışında, mantarlar dünyasıyla yakından ilgilenmektedir.
Yakın bir geçmişe kadar bilim, mantarları sadece gözle görülebilen özellikleriyle incelerken günümüz dünyasında mikologlar, DNA tespitleri, mikroskop, kimyasal analizler gibi pek çok üst düzey teknolojiyi araştırmalarında kullanmaktadır.
Mantarların Adları
Mantarların bilimsel başlık adları ağırlıklı olarak Latince ve eski Yunanca kökenlidir; cins, tür olarak iki addan oluşurlar. Bilimsel adları ezberlemek zor olsa da hiçbir yanılgıya yer vermeksizin tanımlama yapmanın tek yolu budur. Bilimsel adlar, çoğu zaman türünün kimliği konusunda ipuçları vermektedir. Bu adların açılımını öğrenmek bu adları hatırlamayı oldukça kolaylaştırmaktadır.
Clathrus Ruber
Adının açılımı, mantar hakkında “ her şeyi “ açıklar biçimde, ” Kırmızı Kafes ” demektir.
Halk Dilinde Mantar Adları
Bilim insanları, canlıların adlarını halk dilinden kullanmayı tercih etmezler. Tanımlamada yaşanabilecek her türlü yanlış anlama, özellikle konu mantar olunca, tehlikeli sonuçlar doğurabilmektedir.
Ülkemizde pek çok yabani mantara halk arasında ad konulmamıştır. Pek çok mantarın ise, yöreden yöreye, hatta köyden köye değişen adları vardır. Örneğin;
Cantharellus Cibarius mantarı şüphesiz ülkemizde en çok yerel imi olan mantardır.
- Tavuk Mantarı ( Giresun )
- Meşe Dibi ( Azdavay )
- Sarı Kız ( Kastamonu )
- Balkadın – Malkadın ( Bolu )
- Kaz Ayağı ( Kırklareli).
Mantardan Hikayeler
1991 yılında Avusturya Alpleri’nde bulunan mumyalaşmış, 5000 yaşında bir Neolitik çağ insanının ( oetzi ) eşyalarının arasında ilkel çakmak yer alıyordu. Günümüzde, Türkiye’de Fomes Fomentarius mantarını kullanarak, çakmak taşı ve metal küçük bir tokmak ile ateş yakan yaşlılar vardır. Kurutup dövülen mantar, küllü suya yatırılıp tekrar kurutulduktan sonra, kıvılcımlarla ateş alabilen pamuksu bir yapı haline gelir.
Türkiye’de Mikolojik Turizm
Mikolojik turizm, doğadan toplanan yabani mantarların gözlem, toplama ve tatma yoluyla incelenmesi ve biyokültürel miras olarak değerlendirilmesini sağlayan, doğa ile kültür arasında bağlantı kurulmasında etkin olan rekreasyonel bir faaliyettir. Temel amaç Türkiye’nin mikolojik turizm potansiyelini mercek altına almak ve dünya genelindeki benzer uygulamalarla karşılaştırmaktır. Türkiye’de en bilinen mikoloji ustası Jilber Barutçiyan, düzenlediği turlar ve dersler ile Türkiye’mizde olan mantar türlerini, yenilebilir ve yenilemez ( öldürücü, zehirli ) mantarları öğretmektedir.
Bu yazımız bir seri şeklinde olacaktır. Amacımız siz değerli okuyucularımızı bilgilendirmek ve Türkiye’mizdeki bilinmeyen mantar türlerimizi tanıtmaktır. Mantarlar hakkında daha fazla bilgilenmek istiyorsanız takipte kalınız !!.
Kaynakça :
Türkiye’nin Mantarları-1 / Jilber Barutçiyan