Yemek ve yemeye dair eylemler, hiçbir zaman sadece fizyolojik ihtiyaçları karşılamak için gerçekleşmemiştir. Avcı-toplayıcı yaşam tarzının bırakılıp, yiyeceklerin depolama yöntemiyle saklandığı tarımsal üretime geçilmesinden itibaren ataerkil sistem net bir biçimde belirginleşmiştir. Kadınlar “doğası gereği” ikinci planda kalmış ve bu yüzden gıda kontrolü erkeklerin eline geçmiştir. O dönemde gıdanın domine edilmesiyle başlayan erkek hegemonyası, günümüzde hala varlığını sürdürmektedir.
Ben, mutfakta çalışan kadın bir emekçi olarak bu konuyu incelemeye değer buldum. Gelin, hep birlikte bu konunun temellerine bir göz gezdirelim!
Modernizmden Önce Yemek ve Cinsiyet İlişkisi
Bilinenin aksine avcı-toplayıcı dönem, kadın ve erkeğin eşit olduğu bir dönemdir. Son dönemde yapılan çalışmalar bu dönemde kadın avcıların da varlığını kanıtlasa da ortak görüş kadınların toplayıcı, erkeklerin avcı olduğu yönündedir. Fakat böyle dahi olsa, yaşanılan yere getirilen yiyecekler, topluluğun ortak sorumluluğundadır; aynı zamanda iş bölümü de ortaktır. Bitki toplamak ikincil plana atılan bir durum değildir.
Bu dönemde depolama şansı olmadığı ve bu yüzden de mülkiyet kavramından söz edilemediği için bireyler arasında herhangi bir eşitsizlik söz konusu değildir. Tarımsal üretime geçiş, insanlık tarihinin en önemli dönüm noktalarından biridir. Tarımla beraber yerleşik hayata geçilmiş ve yiyecekler depolanmaya başlanmıştır. Gıda kontrolünü ele geçiren erkekler, kadınlar üzerinde de hegemonya kurmaya başlamıştır.
Bilinen ilk kent devletlerinde gıdanın kontrolünü erkek sağlasa da yemekle uğraşan kişiler ağırlıklı olarak kadınlardan oluşmaktadır. Örneğin Hititlerde buğdayı ezmek ve un haline getirmek kadının görevidir. Aynı biçimde Sümerlerde de bira tanrıçası olarak bilinen Ninkasi için yazılmış ve bira tarifini de içeren ilahide bira yapımının kadınlarla ilişkilendirildiği görülmektedir. Anadolu’da da tıpkı Sümerlerdeki gibi bira yapımını kadınlar üstlenmiştir.
Modernizm, Yemek ve Cinsiyet
Sanayi devrimiyle birlikte yemek yalnızca evde pişirilip tüketilen bir ihtiyaç olmaktan çıktı; artık kamusal alanda da görünür hale geldi. Restoranların, otellerin ve büyük mutfakların ortaya çıkışı, yemek hazırlamayı bir mesleğe dönüştürdü. Bu noktada ilginç bir ayrım belirdi: Evdeki mutfak kadınlara, profesyonel mutfaklar ise erkeklere ait oldu.
Kadınlar evin içinde “iyi eş, iyi anne” olmanın bir parçası olarak mutfakta konumlandırılırken, erkekler şef ceketleriyle kamusal alanda prestij kazandı. Televizyon ve reklamcılığın gelişmesiyle bu ayrım daha da görünür hale geldi. Reklamlarda kadın, mutfakta çocuklarına yemek hazırlarken gösterildi; erkek ise mutfakta bir otorite, yeniliklerin ve gurmeliğin temsilcisi oldu.
Bu ikiliğin en çarpıcı tarafı, yemek yapmanın evde sıradan bir görev sayılırken profesyonel mutfakta sanat ve ustalık olarak yüceltilmesidir. Yani kadın için mutfak gündelik yaşamın sıradan bir zorunluluğu, erkek içinse şöhret ve güç getiren bir alan haline geldi.
Günümüzde Mutfak ve Cinsiyet
Günümüzde her yerde olduğu gibi profesyonel mutfakta da kadının görünürlüğü artmıştır. Kadın şefler birçok ünlü restoranda, mutfağın birçok bölümünde yönetici pozisyonunda yer almaya başlamıştır ancak sektörde hala erkek hegemonyası hakimdir. Aynı zamanda kadın ve erkek şeflerin gelirleri ve kariyer fırsatları arasında eşitsizlik söz konusudur. Kadınlar, mutfakta yükselebilmek için erkeklere göre daha fazla çaba sarf etmek zorunda kalırlar.
Ev mutfaklarında da cinsiyet açısından olumlu gelişmeler yaşansa da ev mutfaklarının yükü hala kadınların omzundadır. Erkekler içine evde yemek yapmak bir hobi veya bir sosyal medya paylaşımına içerik olarak düşünülmekteyken, kadınlar hala evdeki bireylerin fizyolojik ihtiyaçlarını karşılamayı kendilerinde bir sorumluluk olarak görmektedirler. Bu durum, toplumsal cinsiyet rollerinin hala kadınların aleyhine şekillendiğini göstermektedir.
Günümüzde cinsiyetler arasındaki eşitsizlik tam olarak çözülmediyse de arasındaki çizgiler belirsizleşmekte; toplumsal sorgulamalar ve farkındalıklar sayesinde eski kalıplar yıkılmaya başlanmıştır.
Kaynakça
- Beardsworth, A., & Keil, T. (2011). Yemek Sosyolojisi: Yemek ve Toplum Çalışmasına Bir Davet. (A. Dede, Çev.) Ankara: Phoenix Yayınevi
- Gezgin, İ. (2021). Uygarlaşan İştah. İstanbul: Redingot Kitap
- Soğandereli, F. (2020). Eski Mezopotamya ve Anadolu’da Mutfak Kültürü. Akademik Tarih ve Düşünce Dergisi, 1308-1342.