🍽️ Gastronomide Cinsiyet Rolleri

Gastronomi, yalnızca yemeğin bilimi ya da sanatı değildir; aynı zamanda toplumun değer yargılarını, güç ilişkilerini ve kimliklerini yansıtan bir aynadır. Bu aynaya dikkatlice baktığımızda, mutfağın sadece lezzetlerin değil, cinsiyet rollerinin de yeniden üretildiği bir alan olduğunu görürüz. Tarih boyunca “kadın eli değmiş yemek” övgüyle anılırken, profesyonel mutfaklara geçildiğinde sahne genellikle erkeklere bırakılmıştır. Ev mutfağında “kadın işi” sayılan yemek pişirmek, lokantalarda “erkek işi” hâline gelmiştir. Bu çelişki, gastronominin toplumsal cinsiyet ekseninde nasıl yapılandığını anlamak açısından oldukça dikkat çekicidir.

Ev mutfağı ile profesyonel mutfak arasındaki bu ayrım, toplumsal normların mutfağa nasıl yansıdığının en belirgin örneklerinden biridir. Ayça Tunca ve Yeliz Pekerşen’in (2023) beş yıldızlı otel mutfaklarında çalışan kadın şeflerle yaptıkları araştırma, kadınların sektörde hâlâ “cam tavan”la karşılaştığını gösteriyor. Kadın şefler, yoğun tempo ve hiyerarşik yapı içinde erkek meslektaşlarıyla eşit koşullarda ilerlemekte zorlanıyor. Benzer biçimde, Alper Kurnaz ve arkadaşlarının (2022) çalışması da İstanbul’daki profesyonel mutfaklarda kadınların fiziksel güç gerektiren işlerden dışlandığını ve uzun çalışma saatlerinin kadın emeğini görünmez kıldığını ortaya koyuyor.

Evde mutfağı yöneten kadın, profesyonel mutfakta “dayanamaz” gerekçesiyle ikinci plana itiliyor. Böylece yemek pişirmek, kamusal alanda bir güç ve prestij sembolüne dönüşürken, ev içinde sıradan bir görev olarak kalıyor. Simone de Beauvoir’ın “Kadın doğulmaz, kadın olunur” sözü tam da bu noktada anlam kazanıyor: Kadınlık, mutfakta yeniden biçimlendirilen bir toplumsal rol hâline geliyor.

Osmanlı’dan bugüne mutfağın cinsiyetli yapısı aslında yeni bir olgu değil. Osmanlı saray mutfaklarında çalışanların çoğu erkekti; kadınlar daha çok harem içinde sınırlı alanlarda görev alabiliyordu. Bu durum, yemeğin kamusal alanda erkekle özdeşleşmesinin tarihsel köklerini oluşturuyor. Kadın mutfağın içinde olsa da, o mutfağın sahibi sayılmıyordu. Yani görünmez emekle yürüyen bir sistem, tarih boyunca sürüp gitmişti.

Benzer bir tablo dünyada da geçerli. Harris ve Giuffre’nin (2010) “Not One of the Guys” adlı çalışması, Amerika’daki kadın şeflerin profesyonel mutfaklarda kabul görebilmek için erkek davranış kalıplarını benimsediğini gösteriyor. Kadınların mutfakta “başarılı” sayılabilmesi için maskülen bir tutum sergilemeleri bekleniyor; otoriter, güçlü, sessiz ama kararlı olmaları gerekiyor. Aynı özellikler bir erkekte liderlik göstergesi sayılırken, bir kadında “soğukluk” ya da “uyumsuzluk” olarak etiketlenebiliyor.

Medyada da bu algının izleri açıkça görülüyor. Research in Hospitality Management (2020) dergisinde yayımlanan bir araştırma, televizyon ve sosyal medya içeriklerinde erkek şeflerin disiplinli, hırslı ve yenilikçi olarak sunulurken, kadın şeflerin daha çok duygusal ve ev odaklı temsillerle gösterildiğini ortaya koyuyor. Türkiye’de de popüler yarışma programlarında jüri üyelerinin çoğunlukla erkek olması, bu dengesizliğin görsel bir yansıması.

Yine de umut verici gelişmeler yok değil. Son yıllarda gastronomi bölümlerinde okuyan kadın öğrencilerin sayısı hızla artıyor; ulusal festivallerde ve restoranlarda kadın şeflerin hikâyeleri daha görünür hâle geliyor. Kadın şefler yalnızca yemek pişirmiyor, aynı zamanda gastronomi tarihinin erkek egemen anlatısını yeniden yazıyorlar. Bu dönüşüm, hem mutfakta hem de toplumda güç dengelerini sorgulamaya teşvik ediyor.

Bugün gastronomideki cinsiyet eşitsizliği yalnızca iş bölümüyle sınırlı değil; aynı zamanda değerin kime atfedildiğiyle de ilgili. Erkek şefin yaptığı yemek “sanat” olarak görülürken, kadının emeği “görev” olarak tanımlanıyor. Bu algı değişmedikçe mutfakta gerçek eşitlikten söz etmek zor. Ancak değişim yavaş da olsa başlıyor. Belki de mutfak, bu kez sadece yemeklerin değil, toplumsal dönüşümün de pişeceği bir yer olacak.

 Kaynakça

• Tunca, A. & Pekerşen, Y. (2023). Gender barriers faced by women chefs in professional kitchen.

• Kurnaz, A., Selçuk Kurtuluş, S., & Kılıç, B. (2022). Evaluation of Women Chefs in Professional Kitchens.

• Harris, D. A. & Giuffre, P. (2010). Not One of the Guys: Women Chefs Redefining Gender in the Culinary Industry.

• Research in Hospitality Management (2020). Media images and the gendered representation of chefs.

• Beauvoir, S. de (1949). The Second Sex.