Havacılık ve Uzayın Büyülü Dünyası
Çocukken hepimizin hayallerinin bir köşesinde astronot olmak veya pilot olmak fikri yer bulmuştur. Bulmasa bile her zaman dikkatimizi çekmiştir. Çizgi film karakterlerinden ülkelerin arasındaki rekabetlere ve hükümetlerin iç politikalarına kadar neredeyse her alanda kendine yer bulabilen ilginç ama bir o kadar büyüleyicidir havacılık ve uzay.
Bu “büyüleyici” organizasyon ve operasyonların pek tabii vazgeçilmez unsurlarından başta geleni insanoğludur. Çünkü önce hayalini kuran, akabinde sıfırdan var eden canlıdır insan. Hatta büyüklüğü o kadar baş döndürücüdür ki, Wilbur ve Orville isimli iki hayalperestin ilk uçağı uçurması ile Ay’a insanlı görev düzenlenip hatta oradan canlı yayın yapılması arasında yalnızca 64 sene vardır. Büyüleyici, öyle değil mi?
Uzay Yolculuklarında Beslenmenin Evrimi
Konumuza gelecek olursak, insan bu organizasyonlar için ana faktördür ve insan performansı için de beslenme ana faktörlerden biridir. Yani havacılık ve uzay operasyonlarının en önemli ayaklarından birisi beslenmedir.
Beslenme, insanı fizyolojik ve psikolojik olarak doğrudan etkilemektedir. Ayrıca -uzay görevlerini düşünecek olursak- personellerin ne tüketeceği ve nasıl besleneceği, programın ömrünü ve sıhhatini belirleyen majör unsurlardandır.
Şimdi geçmişte bu programlarda neler tüketildiğine bakalım:
Birleşik Devletler’in ilk insanlı programlarından olan Mercury Programı’nda (Alan Shepard, John Glenn) yiyecekler oldukça kısıtlıydı. Alüminyum tüplerde depolanan püre formunda yiyecekler genel tüketimi oluşturmuştur. Bu yiyeceklerden bazıları elma püresi ve et püresidir.
SSCB’nin Vostok isimli programında da benzer şekilde macun ve püre formunda yiyecekler tüketildi. Bunlardan bazıları karaciğer püresi ve çikolata macunudur. Ayrıca uzayda tüketilen ilk yiyecek de Gagarin tarafından yenilen tüp içindeki ciğer püresi olmuştur (1961).
Zamanla uzaydaki konforu artırmak ve görev sürelerinin uzamasıyla yiyecekler değişmeye başladı. İlk defa dondurularak kurutma (dry-freeze) tekniği kullanıldı. Bu teknik yiyeceğin ömrünü uzatmakla birlikte besin değerlerini de korumayı amaçlıyordu. Tüpler yerini özel torbalara bırakmaya başladı.
Zaman değişiyor, teknoloji gelişiyordu. Uzay alanı en üst düzey teknolojiye ev sahipliği yapıyordu tabii ki. Apollo Uzay Programı (1969-1972) ise bazı rekabetlerin sonunu getirecekti…
Döneminin en çok tanınan Amerikalıları olan Buzz Aldrin ve Neil Armstrong, Ay yüzeyinde yürüyen ilk insanlar oldular. Tükettikleri yiyecekler daha çeşitli ve daha lezzetliydi.
Vakumlu poşetlerde, 3 ana öğün şeklinde her gün özenle planlandı. Yiyeceklerden bazıları sığır eti ve sebze, peynirli omlet, kurabiye ve çeşitli içecek tozlarıydı. Özel torbalarda yiyecekler rehidre edilerek “neredeyse ev konforu” sağlanmaya çalışıldı. Ay’da tüketilen ilk yiyecekler ise bacon cubes ve kurutulmuş kayısı oldu.
Uluslararası Uzay İstasyonu (ISS) kurulmasından sonra mikrodalga benzeri yiyecek ısıtıcılar ve astronotların kültürlerine göre yiyecekler geliştirildi. Örneğin, Japon astronotlara ramen, Fransızlara foie gras. İlk Türk astronot Alper Gezeravcı’nın görevi boyunca tüketmesi için mercimek çorbası, tarhana ve fındık ezmesi geliştirildi.
Havacılıkta Yüksek İrtifada Yiyecek Tüketimi
Biraz da havacılıkta neler tüketildiğine bakalım. Ticari uçakların seyir irtifası 28.000-40.000 feet arası değişmektedir. Ancak bu yükseklik, beraberinde düşük basıncı da getirir; yolcuların rahat nefes alabilmeleri için kabin yapay olarak basınçlandırılır.
Ancak bu yapay sistem, doğal basınçla aynı seviyede olsa bile fizyolojik olarak farklılık yaratır. Uçaklarda sunulan yemeklerin yerde herhangi bir restoranda hazırlanan yemeklerden hiçbir farkı yoktur ancak yapay basınçlandırma sistemi, dildeki tat tomurcukları ve koku reseptörleri arasında manipülasyon yaratır ve tat algımızın değişmesine sebep olur.
Uçucu ekip için de yiyecekler benzerdir ancak bazı katı kurallar vardır. Örneğin, iki pilotun aynı yemeği yemesi kesinlikle yasaktır. Çünkü bir yemekte sağlığı olumsuz etkileyecek mikrobiyolojik bir tehdit varsa, pilotların durumdan farkındalıkları ve duyuları üzerinde etki edebilir ki takdir edersiniz bu istenmez. Durum önlenemez ise de en az bir pilotun uçuşa elverişli kalması amaçlanarak bu kural getirilmiştir.
Tüketilen yiyeceklerin besin öğeleri denge içinde olmalı. Ayrıca sindirim sistemini zorlayıcı olmamalıdır.
Askeri Havacılıkta Beslenme ve Operasyonel Planlama
Peki, askeri pilotlar nasıl beslenir? Aynı şekilde, besin öğeleri belirlenmiş, yağ ve lif düzeyleri sindirimi kolaylaştırmak için düşük olmalıdır.
MRE (Meal, Ready-to-Eat) ismi verilen ve uluslararası birliklerce belirlenmiş yiyecekler tüketilir. Bu paketler, özel torbalarının içine küçük bir kimyasal su ısıtıcı barındırır ve soğuk suyla yemek paketi konulduktan sonra yemeğe hazır hale gelir.
Bu tarif, ulaştırma ve havadan ihbar/erken uyarı (AWACS) uçakları içindir. Muharip uçakların görev süresi kısıtlı olduğundan beslenmeye ihtiyaç duyulmaz.
Yukarıda görüldüğü üzere, havacılık ve uzay alanlarında beslenme ciddi önem arz etmektedir.
Zira bu süreç ne kadar iyi ve detaylı planlanırsa, hedeflenen operasyon o kadar sağlıklı yürütülür.
Fizyolojik sağlık, psikolojik sağlığı beraberinde getirir.
Atamızın da dediği gibi: “Sağlam kafa sağlam vücutta bulunur.“
KAYNAKÇA
https://dergipark.org.tr/tr/download/article-file/2327242
https://www.nasa.gov/wp-content/uploads/2023/04/2012-space-nutrition-book-072213.pdf
https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S2590157523003188
https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC8747021/
https://www.researchgate.net/publication/388027292_Short_Overview_on_Space_Nutrition
https://spacefood.competitionsciences.org/wp-content/uploads/2024/11/Astronaut-Nutritional-Needs-Guide-SFDC.pdf