Günlük hayatta soğanı hemen hemen her yemekte kullanıyoruz. Bazen lezzet artırıcı özelliği, bazense asidik etkisiyle mutfakta ön plana çıkıyor. Peki ya mor soğan? Balık ve deniz ürünleri yanında sıklıkla tükettiğimiz için “balık soğanı” olarak da biliyoruz kendisini. Dünya’da yalnızca üç bölgede yetiştirildiğini duymuş muydunuz? Üstelik bu nadir bölgelerden birinin, Türkiye olduğunu söylesek size! İçeriğimizde şifa kaynağı mor soğandan, yetiştirilmesinden ve faydalarından bahsediyor olacağız. Keyifli okumalar!
Nedir Bu “Mor Soğan” Dediğimiz?
Mor soğan (Allium cepa), Zambakgiller familyasına ait besin değeri oldukça yüksek, faydalı bir sebze. Genetik alanında incelediğimizde, sarı ve beyaz soğanlar ile aynı türde olsa da; içeriğindeki özel bileşenler sayesinde farklı renk, tat, besin profiline sahiptir. Peki nereden geliyor bu renk, diye sorduğunuzu duyar gibiyiz. Hemen cevaplandıralım sizler için!
Mor soğanın karakteristik rengi, antosiyoninler adı verilen flavonoid bileşiklerden kaynaklanır. Antosiyonin maddeler antioksidan grubundan olup; bitkilere mor, kırmızı, mavi hatta bazen siyaha yakın renkler verir. Mor soğanın yanı sıra yaban mersini, böğürtlen, kırmızı lahana, üzüm gibi birçok meyve sebzenin de o canlı renklerine kavuşmasını sağlayan gizli kahramanlardır; antosiyoninler.
Yetiştirme Süreci ve İklim Özellikleri
Bahsettiğimiz gibi, mor soğan dünyada sınırlı bölgelerde yetişen nadir bir ürün. Türkiye özelinde baktığımızda, Balıkesir – Kapıdağ Yarımadası bu özel ürünün yetiştiği alanlardan biri. Hatta kalitesi ve bölgeye özel nitelikleri ile, coğrafi işarete de sahip. Dünyada diğer iki bölge olarak İtalya’nın Sicilya Adası ve Avusturalya’nın bazı köylerini sayabiliriz. Mor soğan, bu bölgeleri neden seçmiş peki, gelin birlikte inceleyelim.
Soğan bitkisi, serin iklim koşullarında çok iyi gelişim gösteriyor. Erken büyüme aşamasında iken, soğuğu hissetmek ister. Sonrasında baş bağlama ve olgunlaşma döneminde, ise sıcak bir iklim uygun düşüyor. Yani ortalama sıcaklık; erken dönem 12,8 derecenin altında seyretmeli, baş bağlama zamanında 21 dereceyi bulmalı, ve son olarak olgunlaşmada 24-27 derece arasında etkisini göstermeli.
Toprak açısından, daha çok kumlu-tınlı ve humusça zengin, killi ve topraklar istediğini söyleyebiliriz. Tercih edilen toprak, soğanın besin alımını ve kök gelişimini büyük ölçüde etkiler. Toprak pH’ının ise 6,5 civarında olması önemlidir. Bu pH seviyesinde yeterli besin alınımı sağlanarak, verimli ürünlerin yetiştirilmesine zemin hazırlanır. Drenajlı toprakların kullanımı ile, soğanda kök çürümesi de engellemiş olur.
Tohumdan Hasada: Mor Soğan
Soğan yetiştiriciliği üç farklı yöntem ile gerçekleştiriyor;
- Doğrudan Tohum Ekimi: Kısa gün soğan çeşitleri için en uygun ekim zamanı olan 10 Eylül-10 Ekim tarihleri arasında ekim yapılır. Orta gün ve uzum dönem soğan türleri için ise bu tarih aralığı Ocak-Mart aylarıdır. Tohumdan ekilen soğanlarda, genellikle 4-10 gün sonrasında çimlenme gerçekleşir. Bu yöntemle ekimden 5-6 ay sonra, baş soğanlar hasada hazır duruma gelir.
- Arpacık ile Yetiştirme: İlk yıl arpacık soğanlar elde edilir. İkinci yıl, bu arpacıkların ekimi ile baş soğanlar yetiştirilir.
- Fideyle Yetiştiricilik: Bu yöntemde; doğrudan tohum ekimiyle benzer sürelerde, aynı yıl içinde baş soğanlar elde edilir.
Türkiye’nin Tüketim Alışkanlıklarında – “Balık Soğanı”
Mor soğanın Türkiye’deki tüketimi, Osmanlı dönemine kadar uzanıyor. Bildiğimiz gibi Osmanlı mutfağında önemli bir yer edinen kuru soğan, pek çok yemekte kullanılan temel malzemelerden biriydi. Ancak mor soğanın sahip olduğu tatlı ve yumuşak dokusu, onun yemeklerden ziyade çiğden kullanımda tercih edilmesini sağlamıştır. Balık sofralarında çiğ ve taze bir eşlikçi olarak, salata çeşitleri içerisinde, turşusunun yapımı ile sofralarda kendine yer bulmuştur.
Kapıdağ Yarımadası ve Mor Soğan Geleneği
Türkiye’de Balıkesir’in Erdek ilçesinde yer alan Kapıdağ Yarımadası’nın, mor soğan üretimi ile ön plana çıktığını görüyoruz. Yarımada’nın kendine has iklimi, denize yakınlığı, toprak yapısı bu bölgede yetişen mor soğanın da lezzetine ve kalitesine büyük etki ediyor. Bölge halkı da buna bağlı olarak, yüzyıllardır balık sofralarının vazgeçilmezi olan mor soğanı tüketiyor. Hatta yerel pazarlarda ve balık restoranlarında “balık soğanı” adıyla satılması da bu köklü geleneğin bir sonucu.
Gerçek Bir Şifa Deposu: Mor Soğanın Faydaları 
Mor soğan, zengin besin içeriği ve biyoaktif bileşenleri sayesinde sağlık üzerinde de olumlu etkilere sahiptir. Bilimsel araştırmalara göre;
- Antioksidan Aktivite: Mor soğan, yüksek miktarda flavonoid bileşenler, özellikle kersetin içeriyor. Bahsettiğimiz “kersetin”, güçlü bir antioksidan olup, serbest radikalleri nötralize ederek hücre hasarını önler ve böylece kronik hastalıkların riskini azaltır.
- Kardiyovasküler Sağlık: İçeriğindeki kersetin ve diğer flavonoidler sayesinde, kan basıncını düşürmeye ve damar sertliğini önlemeye yardımcı olarak kardiyovasküler hastalıkların riskini azaltır.
- Antimikrobiyal Etkiler: Tükettiğiniz mor soğan, çeşitli patojenlere karşı koruma sağlayarak, enfeksiyon riskinden sizi korur.
- Anti-flamatuar: Sıklıkla üzerinde durduğumuz kersetin maddesi, vücutta iltihaplanmaların önüne geçer.
- Doğal Bir Kanser Önleyici: Mor soğanın içeriğinde bulunan flavonoidler ve diğer biyoaktif bileşenler, kanser hücrelerinin gelişimini önleyerek, tümör oluşumu riskini azaltır.
- Sindirim Sistemi Düzenleyici: Probiyotik özellikleri ile bağırsak mikrobiyotasını destekler.
- Bağışıklık Güçlendirici: İçerdiği vitaminler ve antioksidanlar sayesinde, bağışıklık sistemini güçlendirerek vücudu hastalıklara karşı korur.
Yani gördüğünüz üzere daha anlatılacak çok hikâyeye ve faydaya sahip kendisi. Nadirliği ile ülkemizde çok değerli bir ihracat ürünü, mor soğan. Sofralarmızda da, yüzyıllardır kendi yerini korumuş ve sürdürmeye devam etmekte. Tüm bunlar ortadayken, ona hak ettiği değeri göstermek ve daha bilinçli yaklaşmak da bize düşüyor. Sahip olduklarımızın kıymetini bilebilmek dileğiyle…
KAYNAKÇA:
https://www.aa.com.tr/tr/ekonomi/avrupa-ve-orta-dogu-ulkeleri-de-balik-sogani-istiyor/1516004,
https://www.aa.com.tr/tr/ekonomi/balik-sogani-cografi-isaret-bekliyor/858669
https://dergipark.org.tr/tr/pub/jshs/issue/50972/585432